Yüksek lisans ve doktora için izin
İşveren lisansüstü eğitim için izin vermek zorunda mı? Ücretsiz izin, yıllık izni bölme, telafi çalışması, denkleştirme ve eğitim gideri taahhüdüyle tanınabilecek esneklikler.
İş Kanunu’nda yüksek lisans, doktora, ders ya da sınav için ayrı bir izin hakkı yoktur; işveren bu talebi kabul etmek zorunda değildir. İzin hakkı ancak iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi, personel yönetmeliği ya da işverenle yapılan anlaşmayla doğar.
Kanunda bir izin hakkı var mı?
4857 sayılı İş Kanunu, lisansüstü eğitim, derse devam ya da sınav için işçiye ayrı bir izin hakkı tanımaz. Kanunda sayılan ücretli mazeret izinleri (Ek md. 2) evlenme, doğum, ölüm gibi belirli hâllerle sınırlıdır. Bu nedenle çalışanın yüksek lisans ya da doktora için izin talebini kabul edip etmemek işverenin takdirindedir.
İşveren şu durumlarda bağlıdır:
- İş sözleşmesinde, toplu iş sözleşmesinde veya personel yönetmeliğinde eğitim izni tanınmışsa, o hükme göre izin verilir.
- İşverenle çalışan arasında yazılı bir izin anlaşması yapılmışsa, anlaşmanın şartları uygulanır.
Bu rehber 4857 sayılı Kanun’a tabi işçiler içindir; memurların lisansüstü eğitim izinleri ayrı mevzuata tabidir.
İşverenin tanıyabileceği esneklikler
Zorunluluk olmasa da işveren, kanunun izin verdiği araçlarla eğitime alan açabilir:
| Araç | Nasıl işler | Dayanak |
|---|---|---|
| Ücretsiz izin | Tarafların anlaşmasıyla; süre ve dönüş tarihi yazılı belirlenir | Kanunda genel bir düzenleme yok; anlaşma |
| Ücretli eğitim izni | Şirket politikası, iş sözleşmesi veya TİS ile tanınır | Sözleşme |
| Yıllık izni bölme | Taraflar anlaşırsa yıllık izin, bir bölümü 10 günden az olmamak üzere bölümler hâlinde kullanılabilir; kalan günler sınav günlerine ayrılabilir | 4857 md. 56 |
| Telafi çalışması | İşçinin talebiyle verilen izinde işveren, çalışılmayan süre için 4 ay içinde telafi çalışması yaptırabilir | 4857 md. 64 |
| Denkleştirme | Taraflar anlaşırsa haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir; ders günü kısa, diğer günler uzun çalışılabilir | 4857 md. 63 |
| Kısmi süreli çalışma | Uygun açık yer varsa tam süreliden kısmi süreliye geçiş talebi işverence dikkate alınır; kabul zorunlu değildir | 4857 md. 13 |
Telafi çalışmasının sınırları
- Telafi çalışması, günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşuluyla günde 3 saatten fazla olamaz.
- Tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz.
- Bu çalışmalar fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz; zamlı ücret doğmaz.
Denkleştirmenin sınırları
Günlük çalışma 11 saati aşamaz ve 2 aylık (toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar) denkleştirme süresi içinde haftalık ortalama, normal haftalık çalışma süresini geçemez. Ayrıntılar için fazla çalışma ve denkleştirme rehberi.
Verilen izin yıllık izni etkiler mi?
- İşverenin yıl içinde verdiği diğer ücretli ve ücretsiz izinler yıllık izne mahsup edilemez (Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği md. 6). Sınav günleri yıllık izinden kullanılacaksa bunu çalışanın yıllık izin talebi olarak yazılı alın.
- İşveren tarafından verilen diğer izinler, yıllık izin hakkının hesabında çalışılmış gibi sayılır (4857 md. 55/j). Bentte ücretli–ücretsiz ayrımı yapılmamıştır.
Yıllık izin kuralları için yıllık ücretli izin rehberi.
Eğitim giderini işveren karşılarsa
Kanunda eğitim giderinin iadesine ilişkin özel bir hüküm yoktur. Yargıtay uygulamasına göre işverenin eğitim giderini karşılaması karşılığında çalışanın belirli bir süre çalışmayı üstlendiği taahhütler geçerli kabul edilmekte; çalışan bu süre dolmadan haklı bir neden olmaksızın ayrılırsa gider, taahhüt edilen sürenin çalışılmayan kısmıyla orantılı olarak istenebilmektedir.
- Taahhüdü yazılı yapın; çalışma süresini eğitimin süresi ve maliyetiyle orantılı belirleyin.
- İade tutarını gerçek ve belgelenmiş giderle sınırlayın. Hizmet sözleşmelerine yalnızca işçi aleyhine konan ceza koşulu geçersizdir (TBK md. 420).
- İş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz (6331 md. 17); bu eğitimler için iade taahhüdü alınmaz.
Eğitim için istifa
Lisansüstü eğitime devam etmek için istifa, 1475 md. 14’te kıdem tazminatına hak kazandıran hâller arasında sayılmaz; bu nedenle kıdem tazminatı doğmaz. İstifa eden çalışan da 4857 md. 17’deki bildirim sürelerine uymakla yükümlüdür. Ayrıntılar için kıdem tazminatı ve ihbar ve fesih usulü rehberleri.
Eğitim izni politikası kurarken
- Kimlerin yararlanabileceğini (kıdem, programın görevle ilgisi), izin türünü (ücretli/ücretsiz) ve yıllık en çok gün sayısını yazılı belirleyin.
- Talebe öğrenci belgesi ve sınav takvimi eklenmesini isteyin; kararı çalışana yazılı bildirin.
- Uzun süreli ücretsiz izinlerde izin anlaşmasına başlangıç ve dönüş tarihlerini, dönüşte hangi göreve başlanacağını yazın.
- Verilen izinleri izin kayıtlarına işleyin; yıllık izinden düşülecek günleri ayrı gösterin.
Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır. Somut olaylarda iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi ve Yargıtay’ın güncel kararları sonucu değiştirebilir. Düzeltme önerin.