İş sözleşmesi türleri ve deneme süresi
Belirsiz ve belirli süreli, kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışma; hangisi ne zaman kurulabilir, zincirleme sözleşme ne zaman belirsiz süreliye döner, deneme süresinde fesih nasıl yapılır?
Kural belirsiz süreli sözleşmedir; belirli süreli sözleşme ancak objektif bir nedenle kurulabilir ve esaslı neden olmadan yenilenirse baştan belirsiz süreli sayılır. Deneme süresi en çok 2 aydır (TİS ile 4 ay) ve bu sürede taraflar bildirimsiz ve tazminatsız fesih yapabilir.
Bu konudaki son değişiklikler
Şekil
Süresi 1 yıl ve daha uzun olan iş sözleşmeleri yazılı yapılır (4857 md. 8). Yazılı sözleşme yapılmamışsa işveren, en geç 2 ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük veya haftalık çalışma süresini, ücreti ve ücret eklerini, ücret ödeme dönemini ve fesih şartlarını gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır.
Belirsiz süreli sözleşmede de yazılı şekil ispat açısından şarttır; uzaktan çalışma ve çağrı üzerine çalışma gibi bazı türlerde ise kanun açıkça yazılı şekil arar.
Belirsiz ve belirli süreli sözleşme
| Belirsiz süreli | Belirli süreli | |
|---|---|---|
| Ne zaman? | Kural budur | Belirli süreli işlerde, belli bir işin tamamlanmasında veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullarda (md. 11) |
| Sona erme | Fesih bildirimiyle | Sürenin dolmasıyla kendiliğinden |
| İhbar tazminatı | Bildirim süresine uyulmazsa doğar | Süre bitiminde doğmaz |
| Kıdem tazminatı | Şartları varsa doğar | Sürenin dolmasıyla sona ermede kural olarak doğmaz |
| İş güvencesi (işe iade) | Şartları varsa var | Süre bitiminde yok |
Zincirleme sözleşme
Belirli süreli sözleşme esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz. Esaslı neden olmadan yapılan zincirleme sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır (md. 11). Sonuç: İşçi kıdem, ihbar ve iş güvencesi haklarını kazanır; son sözleşmenin “süre bitimi” ile sona ermesi aslında işveren feshi olur.
Ayrımcılık yasağı
Belirli süreli çalışan, sırf sözleşmesi belirli süreli diye belirsiz süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz (md. 12). Kıdeme bağlı haklarda (ör. yıllık izin, ikramiye) aynı kıdem ölçütü uygulanır.
Kısmi süreli çalışma
İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesidir (md. 13). Kısmi süreli işçinin ücreti ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsaline göre çalıştığı süreye orantılı ödenir. Kıdem, yıllık izin ve iş güvencesi gibi süreye bağlı haklarda kısmi süreli çalışma tam süreli gibi hesaba katılır.
İşyerinde uygun bir boş yer açıldığında, işveren kısmi süreliden tam süreliye ya da tam süreliden kısmi süreliye geçmek isteyenlerin taleplerini dikkate almak ve boş yerleri zamanında duyurmak zorundadır.
Çağrı üzerine çalışma
İşçinin yapacağı işe ihtiyaç duyulması hâlinde iş görme ediminin yerine getirileceğinin yazılı sözleşmeyle kararlaştırılmasıdır (md. 14).
| Kural | İçerik |
|---|---|
| Haftalık süre belirlenmemişse | Haftada 20 saat kararlaştırılmış sayılır |
| Çalışılmayan süreler | Kararlaştırılan süre içinde çağrılmasa da ücret ödenir |
| Çağrı süresi | İşçi en az 4 gün önceden çağrılmalıdır; aksi hâlde işçi işe gitmek zorunda değildir |
| Günlük süre belirlenmemişse | Her çağrıda en az 4 saat üst üste çalıştırma |
Deneme süresi
Taraflar sözleşmeye deneme süresi koyabilir; bu süre en çok 2 ay, toplu iş sözleşmesiyle en çok 4 ay olabilir (md. 15). Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmadan ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır.
- Deneme süresi sözleşmede açıkça kararlaştırılmalıdır; yoksa uygulanmaz.
- Kanundaki üst sınır aşılamaz; 2 aydan uzun yazılan deneme süresi (TİS yoksa) aşan kısmı için geçersizdir.
- Deneme süresinde yapılan fesihte de ayrımcılık yasağı (md. 5) ve sendikal güvence (6356 md. 25) uygulanır; hamilelik veya sendika üyeliği gibi nedenlere dayanan fesih, deneme süresinde de tazminat doğurabilir.
- Deneme süresi, işçinin kıdemine dahildir.
Hangi sözleşme ne zaman?
| Durum | Uygun tür |
|---|---|
| Sürekli bir pozisyon | Belirsiz süreli (deneme süreli) |
| Doğum izni veya uzun raporlu işçinin yerine | Belirli süreli (olgu: işçinin dönüşü) |
| Sezonluk, proje bazlı iş | Belirli süreli (proje/sezon sonu) |
| Haftanın bazı günleri sabit çalışma | Kısmi süreli |
| Yoğunluğa göre düzensiz ihtiyaç | Çağrı üzerine |
Uzaktan ve hibrit çalışma için ayrı kurallar vardır; bkz. uzaktan ve hibrit çalışma rehberi. İşe girişteki bildirim yükümlülükleri için işe giriş ve SGK bildirimleri.
Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır. Somut olaylarda iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi ve Yargıtay’ın güncel kararları sonucu değiştirebilir. Düzeltme önerin.